Những năm gần đây, Việt Nam đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ không gian phát triển thông qua việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, tăng cường liên kết vùng và phát huy các cực tăng trưởng mới. Điều đặc biệt của Đắk Lắk hiện nay không chỉ là sự thay đổi về địa giới hay quy mô phát triển, mà quan trọng hơn là sự hình thành một không gian kinh tế mới kết nối vùng nguyên liệu Tây Nguyên với khu vực duyên hải Nam Trung Bộ với hành lang biên giới Campuchia, với Biển Đông và các tuyến thương mại quốc tế. Điều này tạo ra cơ hội để chuyển từ mô hình phát triển dựa trên từng địa phương riêng lẻ sang mô hình phát triển dựa trên các hành lang kinh tế và chuỗi giá trị liên vùng. Bên cạnh đó, kinh tế tư nhân với vai trò “thành phần quan trọng nhất” trong thúc đẩy phát triển kinh tế đứng trước những cơ hội mới.

          Câu hỏi đặt ra ở đây là: Điều gì sẽ quyết định khả năng biến lợi thế không gian đó thành động lực phát triển của khu vực kinh tế tư nhân? Theo quan điểm nhóm nghiên cứu rút ra từ kế thừa các công trình của các học giả trong và ngoài nước: lợi thế về không gian sẽ khó chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh nếu thiếu một hệ thống hạ tầng chiến lược được đầu tư đồng bộ. Vì vậy, thay vì tiếp cận hạ tầng theo từng công trình riêng lẻ, bài viết đề xuất tiếp cận theo tư duy hành lang kinh tế và chuỗi giá trị, lấy doanh nghiệp tư nhân làm trung tâm.

          Nhóm nghiên cứu không tiếp cận hạ tầng theo nghĩa truyền thống chỉ bao gồm giao thông hay khu công nghiệp. Thay vào đó, hạ tầng chiến lược được xem là toàn bộ hệ thống giúp doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch, kết nối thị trường và tham gia chuỗi giá trị. Đối với trường hợp cụ thể, tính chiến lược của hạ tầng đối với tỉnh Đắk Lắk được xác định theo ba tiêu chí chức năng gồm: (i) Thay đổi khoảng cách kinh tế giữa cao nguyên, duyên hải, cảng biển, cửa khẩu và thị trường; (ii) Giảm chi phí giao dịch và chi phí logistics cho doanh nghiệp tư nhân; và (iii) Tạo năng lực mới cho doanh nghiệp trong chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và xuất khẩu hay không.

          Trên cơ sở tổng quan hạ tầng chiến lược phục vụ kinh tế tư nhân tỉnh Đắk Lắk, nhóm nghiên cứu rút ra 03 phát hiện/luận điểm chính:

          Thứ nhất, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của Đắk Lắk không phải là thiếu hạ tầng, mà là thiếu sự liên kết giữa các loại hạ tầng. Hiện nay, tỉnh đã và đang hình thành nhiều tuyến giao thông chiến lược, đặc biệt là các tuyến kết nối Đông – Tây và Bắc – Nam. Tuy nhiên, đường giao thông chưa tự động tạo ra lợi thế cạnh tranh. Khi thiếu trung tâm logistics, kho lạnh, cảng cạn, trung tâm kiểm nghiệm hay hệ thống dữ liệu hàng hóa thì doanh nghiệp vẫn phải chịu chi phí logistics cao, khó mở rộng quy mô sản xuất và khó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng. Nói cách khác, đường giao thông mới chỉ là điều kiện cần; còn hành lang logistics hoàn chỉnh mới là điều kiện đủ để thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân.

          Thứ hai, nghiên cứu cho thấy cần thay đổi cách nhìn về hiệu quả đầu tư hạ tầng. Trong nhiều năm, hiệu quả đầu tư thường được đánh giá bằng số kilomet đường xây mới, diện tích khu công nghiệp hay quy mô vốn đầu tư. Tuy nhiên, dưới góc độ phát triển khu vực tư nhân, những chỉ tiêu đó chưa phản ánh đầy đủ tác động thực chất. Theo chúng tôi, hiệu quả của hạ tầng cần được đo bằng khả năng giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian tiếp cận cảng biển, tăng tỷ lệ chế biến sâu, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây cũng là cách tiếp cận đang được nhiều quốc gia áp dụng khi phát triển các hành lang kinh tế và chuỗi giá trị xuyên vùng.

          Thứ ba, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, những loại hạ tầng "mềm" ngày càng có ý nghĩa tương đương với hạ tầng vật chất. Nếu doanh nghiệp không thể dễ dàng tiếp cận thông tin về quỹ đất, quy hoạch, vùng nguyên liệu, kho lạnh, logistics hay các tiêu chuẩn chất lượng trên một nền tảng số thống nhất thì chi phí giao dịch vẫn ở mức cao. Tương tự, nếu thiếu các trung tâm kiểm nghiệm, chứng nhận chất lượng và hỗ trợ đổi mới sáng tạo thì doanh nghiệp rất khó chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xuất khẩu sản phẩm có giá trị gia tăng.

          Nhóm nghiên cứu đề xuất ba định hướng chính sách đầu tư hạ tầng chiến lược thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân Đắk Lắk trong mối liên kết vùng và khu vực, cụ thể:

          Thứ nhất, cần chuyển từ tư duy đầu tư từng công trình sang tư duy kiến tạo hành lang kinh tế và chuỗi giá trị. Hạ tầng cần được thiết kế theo nhu cầu vận hành của doanh nghiệp thay vì theo ranh giới hành chính.

          Thứ hai, cần ưu tiên phát triển hệ thống logistics đa tầng kết nối vùng nguyên liệu, khu chế biến và cảng biển; đồng thời huy động mạnh khu vực tư nhân tham gia đầu tư kho lạnh, trung tâm logistics, cảng cạn và dịch vụ chuỗi cung ứng.

          Thứ ba, phát triển đồng bộ hạ tầng số, dữ liệu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nhằm tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, giảm chi phí giao dịch và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế.

          Đây không chỉ là câu chuyện riêng của Đắk Lắk mà cũng là bài học đối với nhiều địa phương đang trong quá trình tái cấu trúc không gian phát triển. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng dựa trên khả năng kết nối chuỗi giá trị và giảm chi phí giao dịch, hạ tầng chiến lược không còn chỉ là những công trình vật chất, mà phải trở thành nền tảng tổ chức lại không gian kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực tư nhân. Đó cũng là lý do nghiên cứu đề xuất chuyển từ tư duy 'đầu tư hạ tầng' sang tư duy 'kiến tạo không gian phát triển', trong đó hạ tầng được xem là công cụ tổ chức lại không gian kinh tế, còn khu vực kinh tế tư nhân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là động lực của quá trình phát triển./.